1. KUTVAN's PARADIGM:

9E Factors in the New Age organizations for Management Evaluation;

 

1). ETHICS

2). ECOLOGIC / ENVIRONMENTALIST

3). ERGONOMIC

4). ELASTIC

5). ELECTRONIC (E-BUSINESS)

6). EFFECTIVE

7). EFFICIENT

8). EXPRESS

9). EQUILIBRIUM

Management scientist Dr. ALİ. B. KUTVAN developed a new paradigm for the evaluation of organizations through a managerial perspective.

This managerial evaluation that is a manifesto for 21st century’s organizational sustainability has 9E components as below;

1. ETHICS: Regarding to their relationships with the stakeholders, every organization should work in accordance with the code of ethics, and with this goal in my mind every organization should be developed as an ethical organization. (Working in accordance with the United Nations’ Global Compact agency of International Labour Organization’s code of business ethics)

2. ECOLOGIC / ENVIRONMENTALIST: The production of eco-friendly products that keeps both environmental and human safety in mind. (Working in accordance with ISO 14001 Environmental Management System)

3. ERGONOMIC: Providing employees with a safe, healthy, and comfortable work environment that enables them to work effectively. (Working in accordance with ILO’s occupational safety and health standards)

4. ELASTIC: The behavioral and the structural characteristics of the organization should be developed as flexible and innovative so that the organization acts in accordance with the changing conditions both within the organization and outside of the organization. The organization should be developing primarily, cooperative strategies.

5. ELECTRONIC: Organizations should be using integrated information technology. Information technology of the organizations should be developed for serving good governance. Through the information technology, all of the organizational processes that do not add value to the organization should be abolished. Also the information technology of the organization should enable the elimination of the paperwork.

6. EFFECTIVE: The effectiveness of the usage of the inputs. (All organizational inputs should be used in accordance with standards.) The efficiency of the outputs. (Production that is compatible with the planned and the budgeted quantities and qualities)

7. EFFICIENT: Waste prevention. (The prevention of all kinds of waste of the resources.) An organization that is beneficial both to itself and to the society. The production cost should be bigger than %1. The organization should be adding economic and social value to all of the social shareholders economically and socially.

8. EXPRESS: The prevention of the corporate inertia. All of the functions of the organizations should be fast enough for the demands of the social shareholders. The organizations should find solutions and make decisions quickly in order to prevent wasting the shareholders’ time.

9. EQUILIBRIUM: Transition from an isolated organizational structure to a non-isolated organizational structure that is cooperative with its environment. Primary concern should be the development of cooperative strategies instead. (Good Governance)

(An organization that is in continuous search of balance with its environment)

Note: All of the organizations should be evaluated not only according to their financial statements but also according to their social impact statements.

kut.jpg

2. MANAGERIAL ETHICS

ABSTRACT:

Social/organizational and political/managerial ethics continue to be one of the most prominent predicaments of our time.

Recent advances in information technologies have allowed easier and faster access not only to technical and production, but also social, cultural and ethical information, viewpoints and assessments by the public at large –without the scrutiny of a centralized administration.

This ongoing process has paved the way for a new people-oriented ethics to emerge, while, underlining the importance of such concepts as human rights, equality and freedom.

Managerial ethics’ sphere of influence is not limited to the business world. It is, in fact, concerned with every aspect of social life. In this regard, it functions at the core of socio-economic process in creating public benefit while solving/preventing problems.

How managerial ethics, as an applied field, can be implemented within a methodology in organizational process, and how to solve the problems that may arise along the way is an important field in modern administrative sciences. It is of special importance that, the media organizations, commonly referred to as the fourth power in democratic societies, have an internal system of governance driven by managerial ethics and its practices.

Key words: Ethics, Managerial Ethics, Corporate Social Responsibility, Business Ethics, Media Organizations

INTRODUCTION:

Ethics as one of the most mentioned subjects of the daily life in Turkey and also in the World is not so much accentuated by the academic world. However, this concept has gradually gained its importance in managerial discipline especially after 1980’s. The main feature is the raise of the social sensitivity and the public (especially the non-governmental organizations) pressure due to the social-cultural structures changing according to the technological improvements in knowledge and communication. In this context, considering corporations as social systems as well as economic beings has become a highly acknowledged general notion.

It is necessary to emphasize here that the conflicts caused in the social life by the dilemma between managers and managed people and the economic imbalance, which can be described as primary (basic) ethics problems, cannot be totally solved as the causes cannot be totally eliminated. It is expected to have an inversely proportional increase in the public ethics due to the decrease in these differences.

Almost every problem handled in the scope of managerial ethics is actually the reflection of the field of primary (basic) ethics problematic. In other words, secondary ethical problems as corruption, bribe, personal benefit, false advertisement are results of primary ethical problems and come out as different images/reflections of primary problems.

Problems handled in the scope of managerial ethics will continue to exist as long as the solution of the primary problems of ethics gets difficult. The secondary problems which are the reflections of basic social problems will be eliminated in line with the elimination of these public matters.

The adoption of the managerial ethics in this context by the companies is important in the sense of protection and improvement of social ethics.

There is limited amount of holistic literary studies or researches in the field of managerial ethics. In this respect, the aim of this study is to handle managerial ethics in all aspects and offer to the information and evaluation of the academics, managers and all others who are concerned of the matter.

The last chapter, which is the research part of our study, the application of managerial ethics in the organizational structure of the press associations and the stipulation of the press associations concerning managerial ethics are examined.

It is necessary here to indicate that, there are many studies on the professional ethics of the press employees under the title of “media ethics”. In our study, ways of applications of the managerial ethics as a program is handled in the scope of administrative sciences.

Interviews and surveys are made covering managers of thirty three national newspapers. Target of the research is to exemplify the relation between managerial ethics’ codes and appliance of managerial ethics’ training programs in the extent of press corporations.

  1. Basic Concepts:

  2. Morality and Ethics:

The words “morality” and “ethics” are used in the same meaning in daily Turkish. But these two words have nuances in meaning. Morality (Ahlâk) comes from the Arabic word “hulk” which means habit, nature or moral fibre of a person as formed by genesis. (Uzun, 2009; 19)

Morality is a discipline related with the good and the bad along with the spiritual duties and responsibilities. (Özgener; 2009; 6)

The word “ethics” derived from the Greek word “ethos” meaning “character”. Ethics as a branch of Axiology (philosophical study of value) is one of the five main branches of philosophy.

Philosophical studies are usually studied under five subtitles; (1) metaphysics, examines the nature of reality; (2) logic, studies the ways and principles of thinking; (3) epistemology, studies knowledge and concepts of knowledge; (4) esthetics, studies the meaning and image of beauty; (5) ethics, studies the formation of moral values and the principles of “good” “bad”. (Özgen, 2006; 47)

Ethics which is also called “ritual science”, is the branch of philosophy that studies the ritual and moral human relationships, behaviors and opinions.

The aim of ethics is to explain measurements of good and bad associated with the past or today is the. (Lamberton ve Minor, 1995: 409)

It is the branch of philosophy that studies ritual or moral human relationships, their behaviors and opinions. (Çalışlar, 1983; 10)

Ethics is also named as moral philosophy by the western philosophical tradition. In Turkish it is used as moral science and sometimes ethics and moral are used in the same meaning.

Since morality is described as a human fact, it undertakes an important function on socialization. In other words morality is an important component of the socialization process of human beings. (Özgen, 2006; 26)

All social sciences are concerned with the ethical roots of the human behavior in different levels. For instance, it has reflections and influence; on economy depending on the sharing problems of limited sources, on political sciences depending on the role in establishing the civil power and the government potency, on managerial ethics in the context of organization customs and business ethics, on law by the founding of legal ethics and principles and on anthropology in the context of confusions and conflictions experienced during the comparison process of two different cultures.

Apart from social sciences, it is named as environmental ethics in ecology and bio-ethics in biology.

Ethics is the branch of philosophy that studies morality in a systematic way. Ethics asks various questions and examines them. It is categorized according to the subject examined as; behaviour of a person in a definite situation is included in the field of “applied ethics”, ways of someone in confirmation of a moral situation or vision in “normative ethics” and the comprehension of someone the original structure of ethics and morality in “meta-ethics”.

For instance, the appropriateness of the attraction of the people by the media in a partisan way is discussed in the scope of “applied ethics”. The most popular question in “normative ethics” is, if someone lies to protect another one, will this be considered within morality or not. In “meta-ethics”, it is asked and examined if morality is only the expression of a person’s special preferences; is everything relative or how the existence of “good” is approved by us.

In other words, studies that include moral estimations and suggestions are called “normative”. In the “meta-ethics” method of study, “ethics” is used in the meaning of examining the words and concepts people use in cases of deciding, suggesting something, warning someone or assessing someone’s behavior.

In “meta-ethics” the utilization, the meaning and the nature of these moral suggestions and the things that form morality are studied despite the fact that in “normative ethics” moral suggestions are made directly.

1.2 Social Responsibility Concept:

In spite of the incredible improvements in science and technology, as the individual has become more and more stranger to his family, his environment, the society, to the world and even to himself, the bound in the offices and in the collective working sense has been loosened, the nature and natural sources are destructed irresponsibly; some company leaders that are aware of the corporate ethics have come together towards the end of 1980’s against these destructive events and formations and declared that they accept struggling against the idea “Biggest profit within the shortest time at any cost” as their principle.

The first organization of this development is the “Social Venture Network USA” established in 1987 which consisted of nearly 1000 private sector companies most of them being American. (Özkol, 2007; 73)

Following this general frame we may go on with the definitions made by different writers and academicians about the Institutional Social Responsibility:

Social responsibility may be defined as adopting the restriction of the companies from unsafe activities through the whole process from production to consumption and the policies, procedures, movements that force companies to work in favour of people as a principle. (Özgener, 2009; 161)

Another definition covers the social responsibilities of companies that force to restrict unsafe effects resulting from the economical activities and that contribute to actions for the safe and comfort of people and activities that aim accordance with community alterations. (Nalbant, 2005; 194)

A different description says that the social responsibility of a corporation should be to pay as much attention to the social consequences of their decisions as they are sensitive to the economical effects. (Aldag ve Stearns, 1991; 112)

Robertson and Nicholson suggest that the social responsibilities of a corporation are defined under three main principles. (Özgener, 2009; 164) These principles are;

Legality Principle; is based on the awareness of the corporation regarding its social responsibilities depending on its institutional functions and activities. This principle is associated with the relation between the company and the society and makes the needs of the company more specific.

Public responsibility principle: A company according to its organizational functions can overtake social responsibilities interrelated with its fields of primary and secondary interest.

Therefore, the responsibilities of a company are limited by problems directly result from their actions and benefits.

Managerial discretion right: This principle is related to the managers as they are the individual actors of functions and morality. Basically, this principle defines the responsibilities of the managers in choosing activities to be planned in order to succeed in social duties.

1.3 Managerial Ethics Concept:

Academic studies have been concentrated on managerial ethics since 1970’s. The number of essays and educational books on managerial ethics has increased by 1980’s.

Managerial ethics has emerged as a result of efforts made to conciliate the advantages of the enterprises, customers, share owners and the managers which stand in competition with each other. Managerial ethics suggests the improvement of the responsibility idea for the managers supplying the moral principles. (Özgener, 2009; 95)

Managerial ethics, studies the behavior standards of people and norms that organize and lead the relationship between workers and the companies they work for and dissimilar to the thoughts that suppose enterprises should work hard to gain much with main target of a maximum profit, examines, evaluates and comments on the enterprises’ activities in respect of morality. (Flippo ve Gary ve Munsinger, 1982; 71)

Managerial ethics is defined as the moral principles and behavior standards improved by the managers or organizations in order to success in business and achieve the organizational targets. (Bartol ve Martin, 1994; 102)

Managerial ethics, tries to categorize the good and the bad as main issues of ethics in the attitude of managers regarding the workers and the work. In this context, we may say that, the main target of the managerial ethics is to define the managers behavior as “how it should be” and as “how it should not be” by a normative methodology. (Dağdelen, 2005)

The key factor of launching the idea “Managerial Ethics” is the clash of interests. Generally, if we assume that every moral issue is a result of a conflict, the problems of managerial ethics are the results of the divergences between the enterprises, their share owners, workers, customers, consumers, suppliers and the people. If these conflicts did not exist, there would be no need to the managerial ethics concept. Subsequently, managerial ethics has become a method used in solution of these conflicts of interests.

2. Differences between “Social Responsibility” and “Managerial Ethic” concepts:

It is essential to put forward the differences between the concepts “social responsibility” and “managerial ethics”, in order to accomplish the managerial ethics concept. Generally, both these differences are ignored and used mistakenly in place of each other.

The main difference between “social responsibility” and “managerial ethics” is the enterprise’s activities under the inspiration of social responsibility, besides the internal responsibilities. The activities and projects generated under social responsibility inspiration, does not mean that the company, in its internal procedures, is acting in line with managerial ethics and that, ethical criteria is considered at all times throughout the decision processes.

It is obvious that, some activities and practices may occur as an obligation resulting from both managerial ethics and social responsibilities. For instance, the fact that an enterprise having employees of different religions, ethnic groups, different genders or disabled persons can be included in both the area of social responsibilities and managerial ethics; but, a project developed to give the disabled people special cars, is considered in the scope of social responsibility performances of the company.

If we briefly say again, “managerial ethics” performance of the enterprise is related with the ethical appropriateness of its whole sum of activities. On the other hand, “social responsibility” performance is related to the social activities and projects developed for the environment and the public. The social responsibility performance of the enterprise does not show its ethical performance.

3. The Institutionalization Process of Managerial Ethics:

Following the definition made of the importance of culture in the description process of ethical behaviour, we will handle the practising process of managerial ethics programme in the organizations and the institutionalization process of these appliances.

 

During the application process of managerial ethics program there are two vital things to be considered. Firstly, the moral level of the individuals must be improved by the managerial ethics program. Secondly the program must be connected with the daily activity schedule. (Sayiner, 2005; 107)

Lisa Dercks has examined the problems resulting from the immoral actions during the 1999 Europe Commission in her article (2001) and has suggested an ethical program to the commission in this context. (Sayiner, 2005; 108)

This program consists of;

  • Determination of organizational values;

  • Improvement of ethical behavior codes,

  • Constitution of an ethical commission,

  • Creation of a program on adoption of ethical principles which is obliged to be attended,

  • Placement of ethical evaluation concept in performance system,

  • Arrangement of ethical education programs for the leading managerial team,

  • Constitution/ understanding process of a social control organization in order to control the working of the system process.

In this scope, we can define the organizational process of managerial ethics briefly as follows: (Arslan ve Berkman, 2009; 112)

Superior Management has to;

  • Believe in the necessity,

  • Demonstrate leadership,

  • Make training study,

  • Be concerned of a long term (3-5 years) perception,

  • Adopt a large scoped approach (covering all the activities and people)

Preparation of Ethical Codes;

  • Determination of the values/priorities of the company

  • Evaluation of the related codes

  • Development of the main aspects of the code that fits the company best (in respect of the sector, activities, culture, share holders and environmental relations)

  • Having external professional support if needed during these processes

  • Having internal support from different levels in the company during these processes at the suitable time

  • Having detailed arrangements for the people in charge of special duties as well as the general principles in the code

  • Designation of the personnel who will be responsible of the working of the code

  • Definition clearly of the sanctions and procedures in case of peculiarities associated to code and behavior principles

Ethical Code Application;

  • Making sure that all workers are given the complete text of the code with the explanations of its importance, necessity and benefits.

  • Providing the names and communication information of the ethical staff in case of probable problems.

Ethical Commission and the Commissioners;

  • Constitution of the ethical commission for the ethical construction (There can also be members out of the company in the commission)

  • Determination of the ethical commissioners in departments (Ombudsman or an ethical consultant may name the staff)

  • Variation and contact easiness of the means of complains.

Ethical Training;

  • Information about the importance, necessity and benefits

  • Incorporation with all the staff including the superiors

  • Application of different programs for workers of different levels and positions (regarding the content, method and the teacher)

Human Resources Applications;

  • Spreading of the applications which award ethical or punish unethical behavior

  • Making ethical behavior be included in performance valuation essentials

  • Having annual ethical valuation

Decisions and Applications of the enterprise;

  • Ethics being relevant for all the decisions and applications

  • Healthy relationships between the share holders and the society

  • Contribution to social life quality by means of social responsibility projects

Ethical Control and Evaluation;

  • Controlling and evaluating of all ethical processes if possible by external companies and publishing of by these documents

  • Description of performance and if necessary making equipment and procedure revisions in aspect of “ethical management” and “management of ethics”

It is possible to make available the managerial ethics program institutionalized in the organization, by precisely following the process mentioned above.

4. EVALUATION AND CONCLUSION:

Managerial ethics concerns not only the business life (workers/consumers) but all the people and the environment. In this respect, managerial ethics has a significant function in solving and/or obstructing the problems and conflicts during the social- economic process.

The importance and emphasis of the managerial ethics concerning social benefits is the basic dynamics of the improvement of social responsibility consciousness relating to enterprises. Social responsibility perception necessitates on organization that cares about employees, consumers, shareholders and environment in the way that business ethics demands.

As we have mentioned before, there are various researches (academical studies, surveys made by the related institutions) made on profession of journalism under the title of media ethics. But there is not a specialized study on the occurrence and appliance of managerial ethics programs related to the press enterprises’ managing procedure. The research we have accomplished in this respect is a unique survey that defines the managerial ethics programs and their applications and the occurrence of managerial ethics training programs related to press enterprises.

As mentioned in the chapters above, it is necessary to have an active contribution of all the employees to the process of managerial ethics programs being realized and applied in an enterprise. Another prerequisite for the successful application of managerial ethics program in an organization is the existence and continuity of the managerial ethics training programs. Without doubt, the existence of ethical codes determined and written by top management does not mean that the enterprise has the culture and application ability related to managerial ethics. It is essential to create ethical codes with a participant way of managing apprehension as well as the organized training program for the success and the application sincerity.

Therefore in our research, besides stating whether the press enterprises have managerial ethics codes or not, we also tried to determine if the press enterprises declaring that they have managerial ethics codes have special managerial ethics training programs.

According to our research it is found out that there is not a significant relation between having ethical codes that define the wanted and unwanted behavior in respect of managerial ethics and the training programs that are created on ethics. This is also valid for the new personnel.

The outcome of this research is that 23 out of the 33 of the press enterprises contributing to the survey have declared that they have managerial ethics codes but that none of them had special managerial ethics training programs.

Positively, we can put forward at this point a commentation depending on the results of the research: The submission hasn’t been carried out sincerely throughout the creation and application process of the managerial ethics program in the press enterprises which declared that they have managerial ethics codes and contribution is not well adopted. The lack of payment for managerial ethics training programs is a confirmation of this conclusion. The fact that only two of the press enterprises having managerial ethics commitees also shows the meaning of the application of managerial ethics programs for the press enterprises during the research process. Since, as explained in above chapters the existence of managerial ethics committees is essential in application of managerial ethics programs and the success of the application.

Another important outcome of our research is the statement of people who improve the managerial ethics codes. Thus, in 57.7 (14 companies) percent of the the press enterprises having managerial ethics codes that are the subject of our research has been improved by the human resources departments.

Only 4 of the managerial ethics codes having press enterprises have improved these codes with the active contribution of their employees.

Throughout the research, we also asked the contributors what was the expected reaction in case of an employee reporting an unethical behavior. The data reached at the end was interesting: 33.3 percentages of the contributor companies did not know what was going to be done.

As known, press enterprises in democratical societies have an important social function named as the 4th Force. These press enterprises that perform a public service have an important communal responsibility as the formation and socialization of knowledge and news.

In this context, the press enterprises having an important function as informing the public of unethical behaviors and applications in the economical and social world. Thus, it is essential to know whether they have managerial ethics applications or not in their managerial process.

Consequently, to state the accordance of the press enterprises that have the strength to produce political and cultural effect on public, with the managerial ethics concept throughout the management process, will surely have an important influence on the argument of the subject in context of social agenda.

The general conclusion reached after the evaluation of our research is as follows: It is found that only 23 of the 33 national newspapers included in our research have ethical codes, and even these enterprises do not apply or carry out these managerial ethics programs with care and sincerity. It is also found out that these enterprises do not spend enough time on this process and they do not have enough supply in their budget for it and thus, do not have any controls or estimations made on managerial ethics as they do not have a related program.

Besides, press enterprises cannot be considered free from social-economical conditions as all the economical components of the society. Thus it is not possible to think that ethics can change magicly all the negative formation at once without having a significant change in social-economical situation.

All the same, as being so effective on social life, press enterprises should pay the necessary importance to managerial ethics and should sincerely and carefully utilize the existent methods through their organizational process.

Bibliography:

ALDAG Ramon J, STEARNS Timothy M., (1991). “Management”, Second Ed., Cincinatti, Ohio: Sounth Western Publishing

ARSLAN Mahmut, BERKMAN Ümit, (2009). “Dünyada ve Türkiye’de İş Etiği ve Etik Yönetimi”, TUSİAD / T-2009-06-492, İstanbul

BARTOL Kathryn, David C. MARTIN, (1994). “Management”, New York, McGraw Hill. Inc

COOPER Terry L, (2004). “Big Questions in Administrative Ethics: A Need for Focesed, Collaborative Effort”, Public Administration Review, July / August, Vol. 64, No. 4

ÇALIŞLAR Aziz, (1983). “Ansiklopedik Kültür Sözlüğü”, İstanbul, Altın Kitaplar Yayınevi

DAĞDELEN İlhan, (2005). “Yönetsel Etik”, Mevzuat Dergisi, Yıl: 8, Sayı: 90

DAFT Richard, (1997). “Management”, The Dryden Press, Fourth Edition

FLIPPO Edwin, GARY B, MUNSINGER, M (1982). “Management”, Boston, Allyn and Bacon

GREENBERG J, BARON A. Robert, (1997). “Behavior in Organization Understanding and Managing the Human Side of Work”, New Jersey, Prentice Hall

JUBB P.B, (1996). “On the Definition of Whistleblowing and its Applicability to the Accountants’ Audit Function”, International Society of Business, Economics and Ethics, Tokyo, http // www.nd.edu/isbee/p-jubb.htm

KURTULUŞ Kemal, (1983). “İşletmelerde Araştırma Yöntembilimi”, İstanbul Üniversitesi Yayın No: 3128, İşletme Fakültesi yayın No: 145, İşletme İktisadı Enstitüsü Yayın No: 63, İstanbul

LAMBERTON Lowell H, MINOR Leslie, (1995). “Human Relations: Strategies For Success”, Chicago, Irwin Mirror Press

MCNAMARA Carter, (2002). “Complete Guide to Ethics Management: An Ethics Toolkits for Managers”, (Çevrimiçi), http//www.mapnp.org/library/ethics/ethxgde.htm,05

NALBANT Eser, (2005). “İşletmelerde Sosyal Sorumluluk ve İş Ahlakı”, Yönetim ve Ekonomi Dergisi, Cilt: 12 Sayı:1, Celal Bayar Üniversitesi, İ.İ.B.F Manisa

ÖZGENER Şevki, (2009). “İş Ahlakının temelleri: Yönetsel Bir Yaklaşım”, Nobel Yayın Dağıtım, Ankara

ÖZGEN Murat, (2006). “Gazetecinin Etik Kimliği”, Genişletilmiş 3. Basım, Set Systems Tercümanlık Reklamcılık Yayıncılık Ltd.

ÖZKOL Sedat, (2007). “7-e Paradigması”, Hayat Yayıncılık

RACHMAN David J, (1996). “Business Today”, 8.bs McGraw Hill

SAYİNER, Mehmet Anıl, (2005). “Yönetsel Etik Kavramının Örgütlerde Uygulanması”, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü

SENCER Muzaffer, (1989). “Toplum Bilimlerinde Yöntem”, Beta Basım Yayım Dağıtım, İstanbul

ŞENCAN Hüner, (2005). “Sosyal ve Davranışsal Ölçümlerde Güvenirlik ve Geçerlilik”, Seçkin Yayıncılık, Ankara

UZUN Ruhdan, (2009). “İletişim etiği: Sorunlar ve Sorumluluklar”, Dipnot Yayınları, Ankara

ÜLGEN Arzu, (2003). “Global Etik ve Global İşletmelerde Uygulanan Etik Yaklaşımlar Üzerine Bir Araştırma”, Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü

YUMLU Konca, (1994). “Kitle İletişim Kuram ve Araştırmaları”, Nam Basım Ltd, İzmir

3. LÜTFİ ZADE’NİN ARDINDAN…


 

 

Önümde bir fotoğraf duruyor...

Oldukça küçük bir masa. Kocaman bir büyüteç. Üst üste konmuş kalın kitaplar. Dosyalar.

Kağıtlar. Rengarenk kalemler. Masa üstü bir bilgisayar. Bilgisayar kasasına yapıştırılmış

küçük not kâğıtları. Mektup zarfları. Ve odaya süzülen gün ışığı.

Fotoğrafa bakıyorum.

Bu küçük, mütevazı odada, çağımızın en değerli bilim insanlarından biri oturuyor.

Lütfi Zade

Yani, artık yakın geleceğimizi belirleyip, biçimlendireceğini düşündüğümüz, nerdeyse bundan emin olduğumuz “Yapay Zeka Teknolojilerinin” atası olan Prof. Dr. Lütfi Zade…

Lütfi Zade’yi 06. Eylül 2017 tarihinde kaybettik. Cenazesi kendi vasiyeti üzerine Bakü’ye getirildi. Azerbaycan Milli İlimler Akademisinde bu büyük bilim adamına yakışan bir tören düzenlendi. Ve Lütfi Zade kendi isteği ile kendi öz vatanında defnedildi.

96 yıllık yaşamın 86 yılını vatanından uzakta geçiren bir bilim insanının vasiyeti üzerine öz vatanında defnedilmek istemesi büyük bir kadirşinaslık kadar ince bir hüzün de içeriyor, bana kalırsa.

Lütfi Zade, Azerbaycanlı matematikçi ve bilgisayar biliminde Bulanık Mantık (Fuzzy Logic) teorisinin temelini koymuş bilim adamıdır.

Lütfi Zade, 1921 yılında Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de doğdu. Rus asıllı annesi hekim, Azeri babası ise hem bir iş adamı hem de bir gazeteciydi. Lütfi Zade on yaşındayken ailesi, Sovyetler Birliği’ndeki, Stalin döneminin baskıcı politikaları nedeniyle Bakü’yü terk edip Tahran’a göç etti.

Lütfi Zade, üniversite eğitimini Tahran Üniversitesi Elektrik Mühendisliği Bölümü’nde aldı. Üniversiteyi bitirdikten hemen sonra 1942 yılında Amerika Birleşik Devletleri’ne gidip orada Boston'daki Massachusetts Teknoloji Enstitüsü’nde Elektrik Mühendisliği yüksek lisans öğrenimi aldı. Ardından ise, New York’ta bulunan Columbia Üniversitesi’ne girip 1949 yılında doktora diplomasıyla mezun oldu.

Bugün Lütfi Zade’nin bilim dünyasında 6 önemli teorisi bulunmaktadır. Belki de bunlardan en önemlisi ve L. Zade’ye bilim dünyasında en önemli yer kazandıran çalışması Bulanık Mantık (Fuzzy Logic) teorisidir. Öyle ki, Lütfi Zade’nin Bulanık Mantık teorisi ile 2016 yılında Japon bilim adamları tarafından Yapay Zeka’ya sahip ilk robot üretilmiştir ve Alter adı verilen bu robot Tokyo Uluslar arası Bilim Müzesinde sergilenmektedir. Bugün Lütfi Zade’nin Bulanık Mantık teorisi Yapay Zekâ Teknolojilerinin atası kabul edilmektedir.

Bulanık Mantık teorisinin dışında, Lütfi Zade, bilim dünyasında geniş yer ve yankı bulan 5 farkı teorinin de yaratıcısıdır. Bunlar; İzlenim Kuramı, Sistemler kuramı, Sözle İşletilen Bilgisayar Kuramı, Optimal Süzgeçler Teorisi ve Soft Computing Kuramı

Lütfi Zade, 1961 yılında yayımladığı bir makalesinde “Olasılık dağılımıyla tanımlanamayan bulanık ya da belirsiz nicelikler için farklı bir matematiğe” ihtiyaç duyulduğunu yazıyordu. Çünkü Lütfi Zade doğadaki görüngülerin ve süreçlerin sonlu değerli mantıkla açıklanamayacağını düşünüyordu.

Lütfi Zade, bundan dört yıl sonra, 1965’te ise, Bulanık Kümeler (Fuzzy Sets) başlıklı bir makale yayınladı.

Lütfi Zade’nin çalışmaları, “Bilimde Kesinlik” tanımından ve arayışından asla vazgeçemeyen bilim çevreleri tarafından önce kabul görmedi ve çok eleştirildi. Öyle ki, Amerika Birleşik Devletleri kongresinde Lütfi Zade’nin çalışmalarına harcanan kaynaklar tartışma ve eleştiri konusu oldu.

1970’lerde ise özellikle Japon bilim adamlarının bu konuda artan araştırmaları ve mühendislik uygulamaları sayesinde bulanık mantık ve bulanık kümeler kuramı artan hızla gelişti.

1980’li yıllardan itibaren, Lütfi Zade’nin Bulanık Mantık (Fuzzy Logic) ve Bulanık Kümeler (Fuzzy Sets) kuramından, Japonya’nın Mitsubishi, Toshiba, Sony, Canon, Sanyo, Nissan ve Honda gibi dünya devi şirketleri geniş şekilde faydalandılar.

Bu nedenle, 1989 yılında Lütfi Zade’ye Bulanık Mantık Kuramının sanayide sağladığı başarıları nedeniyle, Japonya’nın bilim insanlarına verdiği en yüksek ödüllerden biri olan “Honda” ödülü verildi. Bu tarihten sonra, Bulanık Mantık Kuramının Japon sanayisinde uygulama başarıları görüldükten sonra, Amerikan bilim ve sanayi çevreleri bu kuramın değeri anlamaya başladılar ve kuram Amerikan sanayisinde de (başta General Motors, General Electric, Motorola, Dupont, Kodak olmak üzere) üretim süreçlerinde kullanılmaya başlandı.

Hali hazırda, bu kuramdan, ekonomide, psikolojide, dil biliminde, siyaset bilimde, sosyolojide de yararlanılmaktadır.

Günümüzde bulanık mantık otomobillerin vites kutularından bulaşık makinelerine, elektronik devrelerin ve yapay zekânın karar verme algoritmalarına kadar oldukça kapsamlı teknik uygulamalara sahiptir. Hatta Tokyo metrosu bulanık mantık temelli bilgisayar ve mühendislik sistemleriyle işlemektedir. Bilgisayar ve enformatik bilimleri, kontrol sistemleri, karar alma algoritmaları bulanık mantığın yoğun olarak kullanıldığı alanlardan bazılarıdır.

Lütfi Zade, ölümüne kadar ABD’de California Berkeley Üniversitesinde profesör olarak çalışmış ve üniversitenin bilgisayar programlama merkezinin de yöneticiliğini üstlenmiştir.

Lütfi Zade, yönetim bilimi açısından da, 1965 yılına kadar sistem teorisi ve karar teorilerin analizi üzerinde yoğunlaşmıştır. Ancak bu yıldan sonra Bulanık Mantık (Fuzzy logic) üzerinde çalışmalarını başlayıp bu mantığın yapay zekâ, dilcilik, mantık, karar teorileri, kontrol teoriler ve sinir sistemleri şebekeleri üzerinde olan etkilerini araştırmıştır. Artık son zamanlarda Bulanık Mantık (Fuzzy Logic), bilgisayar hesaplamaları ve doğal diller ve bilgisayar teorisi üzerinde yoğunlaşmıştır.

Lütfi Zade’nin Bulanık Mantık Kuramını ortaya koyduğu andan itibaren günümüze değin dünyada 1.500’e yakın bilimsel makale yayınlanmış.

Lütfi Zade Nobel Ödülü kazanmamış olsa da, ismi Nobel Ödülü ile çok anıldı. Ama onun hakkında en güzel sözlerden birini, bir başka Türk bilim insanının ağzından duymak benim için gurur vericiydi.

12 Haziran 2017 tarihinde, yani henüz Lütfi Zade vefat etmeden önce, Bakü’ye konferans ve söyleşi için gelen Nobel Ödülü sahibi Prof. Dr. Aziz Sancar, ancak gerçek bilim adamlarının sahip olduğu benzer bir mütevazılık ile, Lütfi Zade’nin çoktan Nobel Ödülünü hak etmiş ve fakat o ödülü de aşmış bir bilim insanı olduğunu söylemişti, kalabalık salondaki Azerbaycanlı dinleyicilerine…

Gördüğüm kadarıyla en geniş Türk Dünyası basınında ölümü ile de maalesef kendine fazla bir yer bulamadı, Lütfi Zade. Şimdi yazımın başına dönüyorum yeniden.

Kadirşinaslık mı demiştim?

ALİ B. KUTVAN

05. 01. 2018

Baku

LÜTFİ ZADE.jpg

4. Stres Yönetimi Bölüm 1

Stres…

Sık sık duyduğumuz bu kelimenin tam olarak ne anlama geldiğini biliyor musunuz?

Stresi nasıl yöneteceğimizi öğreneceğimiz bu yazı dizisinde stresi her yönüyle inceleyeceğiz.

Hazırsanız başlıyoruz. Bizi zorlayan, kısıtlayan, dengemizi bozan olaylar karşısında

verdiğimiz duygusal, fiziksel, zihinsel veya davranışsal tepkilere stres diyoruz.

Hayatta stressiz olan bir tek insan çeşidi var onlar da ölüler. Biz yaşadığımız müddetçe

stres bizim hayatımızda olmaya devam edecek. Stres aslında hayatın normal bir parçası.

Unutmayın stresi yokedemez, ondan kaçamaz ve stresten kurtulamazsınız. Stres karşısında

uygulamanız gereken tek akıllıca davranış stresin hayatınızdaki yerini kabullenip, onunla uyumlu bir şekilde yaşamanın yollarını öğrenmektir.

Stresin iki türü vardır. 1956 yılında Hans Selye stresi olumsuzun yanısıra olumlu bir durumun etkisi ile de oluşabilecek, vücudun verdiği genel tepkiler olarak tanımlamıştır. Tanımlamasında stresi pozitif (eustress; İngilizce) ve negatif (distress; İngilizce) olarak ikiye ayırmıştır. Negatif streste kişi sürekli olarak kendini sıkışmış çaresiz hisseder. Finansal problemler, kronik bir hastalıkla uğraşmak distressin çeşitlerindendir. Eustress ise yaşamdaki olumlu durum ve olaylara karşı hissedilen stres türüdür. Eustress örneklerine mezun olmayı ya da evlenmeyi verebiliriz.

Çoğunlukla stresin hoş olmayan, zarar verici yönleri ele alınarak olumsuz stresten

bahsedilir ve stresin en önemli özelliklerinden biri olan olumlu yanı göz ardı edilir. Oysa ki olumlu stres kişiyi motive edici bir rol oynar. Örneğin iş yerinde yetiştirmek zorunda olduğunuz raporu bitirmeniz için sizi teşvik eden eustress yani pozitif strestir.

Genelde iki neden yüzünden strese gireriz.

1-Bir olayı tehlikeli, zor ya da acı verici olarak algıladığımızda

2- Bir olayın üstesinden gelebilecek yeterli güce sahip olmadığımızı düşündüğümüzde

Stresin genelde dört ana kaynağı vardır.

Çevresel Faktörler: Fazla gürültü, kötü hava şartları, doğal afetler, trafik sıkışıklığı evinizi paylaştığınız insanlarla olan problemler.

Sosyal Faktörler: Finansal sorunlar, iş ve özel hayatı dengelemeye çalışmak, sevdiğin birini kaybetmek, aile içi çatışmalar, grup projeleri

Fiziksel Faktörler: Hastalıklar, yeterince egzersiz yapamama, kazalar, kötü beslenme, fazla alkol, sigara tüketimi, uyku bozuklukları, gergin kaslar, başağrıları, mide sorunları

Düşüncelerimiz dünyayı algılayış biçimimiz, insanlardan çok şey beklemek, kötümser bir bakış açısına sahip olmak, problemsiz bir hayat beklentisi, endişelenmek, mükemmelliyetçi olmak, rekabetçi olmak, sık sık kendine eleştiride bulunmak, dünyaya ya siyah ya da beyaz bir bakış açısıyla bakmak da bizi strese sokan faktörler arasındadır.

STRESİN VÜCUT ÜZERİNDEKİ ETKİLERİ

Stres kaynakları farklı olabilir, stres düzeyleri ve sonuçları da insandan insana değişebilir. Ancak stres tetikçisi olumsuz bir etki yapıyorsa, tepki genelde hemen hemen aynıdır. Vücut stres altındayken kana adrenalin gibi stres hormonları salgılanmaya başlar. Adrenalinle birlikte kanımıza karışmaya başlayan stres hormonları Savaş ya da Kaç tepkisine yol açarlar.

Dr. Walter Cannon, stresin biyolojik etkilerini belirleyen ilk kişi olmuştur. Bu da 'Savaş ya da kaç tepkisi'dir. Mağara devri insanları yabani hayvanlar, yangın, sel gibi tehlikelerle karşı karşıya kaldıklarında iki seçenekleri vardı. Savaşacak ya da kaçacaklardı. Atalarımızın vücutlarının biyokimyası yaptıkları seçimle başa çıkmalarına yardımcı olacak şekilde değişirdi. Bu, hayatta kalabilmek için mükemmel bir uyumdu.

Savaş ve kaç Esnasındaki Bedensel düzeydeki bazı değişimler: • Depolanmış yağ ve şeker kana karışır. • Solunum sayısı artar. • Kalp vurum sayısı artar ve kan basıncı yükselir. • Göz bebekleri göze daha çok ışık girip daha iyi görebilmek üzere büyür. Tehlike anlarında daha iyi görmeye gereksinim duyarız.

• Harekete geçmeye hazırlık olarak boyun ve omuz kasları gerilir. • Sindirim yavaşlar veya durur. • Kanımıza adrenalin ve kortizol gibi stres hormonları salınmaya başlanır

Savaç ya da Kaç tepkisi tehlikeli bir olayla karşı karşıya kaldığımızda son derece yararlı bir mekanizmadır. Ancak kişi kronik stres yüzünden sürekli olarak savaş ya da kaç tepkisine maruz kalıyor ve bu durum sağlıklarına olumsuz etki ediyor.

Mağara adamı döneminde savaş ya da kaç tepkisi insan ırkının devam etmesi için oldukça önemli bir olaydı. Bir mağara adamının gördüğü bir kaplanın karşısında hayatta kalabilmesi savaş ya da kaç tepkisine bağlıydı. Savaş ya da kaç deprem gibi felaketlerde biz modern insanlar için de oldukça faydalı bir olay. Ancak çoğu insan kronik stres yüzünden sürekli olarak savaş ya da kaç tepkisine maruz kalıyorlar ve bu durum sağlıklarına olumsuz şekilde etkiliyor. Bu vücudun acil durumda hızlı tepki vermesine yardım ediyor, ancak vücut uzun süre “bu yüksek viteste” kalmayı sürdürürse, bu kimyasallar, kan basıncı, kalp atışı, hafıza, ruh hali, sindirim sistemi ve hatta bağışıklık sisteminde fiziksel zarara yol açabiliyor. Örneğin her ne kadar stres mide ülserinin nedeni olmasa bile ağrıyı artırabiliyor.

Günümüzde artık stresin nedenleri değişmiştir, stres tetikçilerinin birçoğu bedensel değil duygusal ve psikolojiktir ama aynı biyokimyasal tepkimeler yaşanır. Bedenimiz tıpkı atalarımız gibi kendini bedensel bir strese hazırlar. Bedenimiz, üzerine gelen tehdide karşı üç aşamalı tepki gösterir. Alarm tepkisi, direnme dönemi ve tükenme dönemi. Son aşamada stres devam ediyorsa organ dokuları ve sistemleri bozulabilir. Uzun vadede bu, hastalıklara, hatta ölümlere bile neden olabilir.

Stresin kişide hastalık oluşumuna direkt bir etkisi olmasa da, araştırmalar birçok hastalığın stresle ilintili olduğunu vurgulamaktadır (Kring et al, 2009). Yapılan araştırmalar stresin kalp hastalıkları, inme, kanser, solunum yolları hastalıkları, eklem iltihapları, mide-bağırsak bozuklukları, uykusuzluk, depresyon, psikosomatik rahatsızlıklar, deri hastalıklar, kronik ağrı ve sancılar gibi bir çok hastalığın ortaya çıkmasında katkıda bulunduğunu göstermektedir.

Stres hakkında bilmeniz gereken en önemli olay şu:

Stres ve dünyayı algılayış şeklimiz arasında birebir bir ilişki var.

Stres, onu zihinde taşıyan kişiye aittir. Stres olgusu incelenirken stres verici durumlar kadar onlarla karşılaşan bireyin psikolojik özelliklerinin de ele alınması ve değerlendirilmesi gerekir. Stres tepkisi, ortamda ne olduğuna bağlı olarak değil, kişinin olaya verdiği tepkiye bağlı olarak ortaya çıkar. Aynı olay farklı kişilerde, hatta bazen aynı insanda farklı zamanlarda farklı tepkiler ortaya çıkarır.

Hemen bir örnek vereyim. Sıkışmış bir trafikte arabaları yanyana olan iki sürücü olsun.

Bu sürücülerden birincisi kendini sürekli olarak kurban rolünde gören biri olsun. Trafiğin açılmasını beklerken, içinden geçen düşünceler “zaten tüm şanssızlıklar beni bulur” tarzında negatif düşünceler. Zihninin içindeki düşünceler, trafikle birleşince, birinci sürücümüzün stres seviyesi giderek yukarı çıkıyor. Sinirli bir halde durmadan arabanın klaksonuna basıyor.

İkinci sürücümüzse hayata daha olumlu bakan bir kişi. Şu an sinirlenmenin de, durmadan klaksona basmanın da trafiğin açılması üzerinde hiçbir rol oynamayacağını bildiğinden radyoda sevdiği bir programı dinleyerek, sakin bir şekilde trafiğin açılmasını bekliyor. Yani aynı durum iki ayrı insanda farklı tepkilere yol açıyor.

Demek istediğim şu. Önemli olan başımıza gelenler değil başımıza gelenlere nasıl tepki verdiğimiz. Unutmayın dünyanın kontrolu bizim elimizde değil. Trafik sıkışıklığı, banka kuyruğunda duyulan sıkıntı gibi olaylar günlük hayatta hepimizin başına geliyor. Evet dünyanın kontrolü bizim elimizde değil ancak başımıza gelenlere nasıl tepkiler vereceğimiz bizim elimizde. Bu dünyada kontrol edebileceğimiz tek şey kendi davranışlarımız.

Yazı dizimizin gelecek bölümünde stresi nasıl yöneteceğimizi ele alacağız.

Tekrar görüşmek üzere diyor, size stresi büyük bir ustalıkla yöneteceğiniz günler diliyorum.

Psikolog Rana Kutvan

 

Kaynaklar:

Kring, A. M., Davison, G.C., Neale, J.M & Johnson, S.L. (2009) 11TH ed. Stress and Health. Chapter 7, Abnormal Psychology. John Wiley and Sons, NY.

stress-management2.jpg

5. Genrich Altshuller

 

 Kapı birkaç kez üst üste çaldı. Ardından ürkekçe açıldı.Gelen üniversitenin emektar hademesi

Ruslandı. Çok kısık bir sesle; “ Müellim, Dərs zamani 35 dəqiqə artıqdır. Çölde ağır bir yağış

başladı. Mən sizə məlumat vermək istərdim”. Benim dersim akşam saatlerinde günün son dersi

olduğu için dersleri istediğimiz kadar uzatabiliyorduk.

Bir öğretim üyesi için mesleki tatmin unsurlarından biri hiç kuşkusuz ders verdiği öğrencilerin

derse aktif katılımı, derste yapılan tartışmalara öğrencilerin daha önce okunması için verdiğim

makalelere gönderme yaparak katılması ve zeki, yaratıcı sorularla derse derinlik katmalarıdır.

Bu koşullar gerçekleştiğinde derste zamanın nasıl geçtiğini fark etmezsiniz.

Geçen yıl, misafir öğretim üyesi olarak, sovyetler zamanı kurulmuş olan Azerbaycan’ın en köklü

üniversitelerinden biri olan Devlet İdarecilik Akademisinde İnovasyon Yönetimi isimli yüksek

lisans dersi veriyordum.

Devlet İdarecilik Akademisinde ki yüksek lisans sınıfım işte böyle katılımcı ve çalışkan öğrencilerin çoğunlukta olduğu bir sınıftı. Sömestr ortasına doğru ilerlerken, ders “Yaratıcı Düşünme ve Problem Çözme” konusuna gelmişti. 2 hafta boyunca Edward Bono’un “Yanal Düşünme (Lateral Thinking)” ve Genrich Altshuller’in “TRIZ” teorileri üzerine konuşuyorduk. Bu konu ve teoriler fazlasıyla öğrencilerin ilgisini çekmiş, hatta konuşma ve tartışmalar ders sonrası üniversite koridorlarında da devam etmeye başlamıştı. Derslerde zamanın nasıl geçtiğini fark etmiyorduk.

TRIZ üzerine konuşurken, öğrencilere, “Biliyor musunuz, G. Altshuller uzun süre Bakü’de yaşamış ve dünyada ilk TRIZ enstitüsünü de Bakü kurmuş” dedim. Bu durum, doğal olarak öğrencilerin çok ilgisini çekti. Hiç biri daha önce ne G. Altshuller’den ne de G. Altshuller’in uzun yıllar Bakü’de yaşadığından haberdar değillerdi. Bana, “Hocam, daha önce hiç kimseden böyle bir bilgi almadık. Çok enteresan ” dediler.

Akademi dünyasında, bugüne değin Altshuller’in adının geçmemiş olması bana da inanılmaz geldi. Ben de kendi çapımda, küçük bir araştırma yapmaya karar verdim. Ertesi günler hem Akademideki diğer öğretim üyesi arkadaşlarıma, hem ders verdiğim diğer üniversitedeki arkadaşlarıma, tanıdığım bazı bürokrat, iş adamı, sanayici, devlet görevlisi vb kişilere Altshuller’i sormaya başladım. 100’e yakın kişi ile yaptığım bu küçük araştırma sonunda sadece dört kişinin Altshuller ve TRIZ hakkında genel bir bilgiye sahip olduğunu öğrendim.

Oysa G. Altshuller (1926 – 1998), hem ilginç kişiliği ile hem de geliştirdiği TRIZ (Theory of Inventive Problem Solving) yöntemi ile 20. Yüzyılın çok önemli bilim adamlarından biriydi.

Genrich Altshuller belki Azerbaycan doğumlu bir bilim adamı değil. Ama Altshuller 1931 yılında ailesi ile birlikte Bakü’ye yerleşiyor. Ve 1990 yılına kadar ailesi ile birlikte Bakü’de yaşıyor. Üniversite eğitimini Bakü Neft ve Sanayi Üniversitesinde tamamlıyor. Ve uzun yıllar Bakü’de çalışıyor.

 

G. Altshuller hayatının yaklaşık 50 yılını TRIZ’in yaratılması, tutarlı bir sistem haline getirilmesi ve güçlü bir düşünce tarzının yaratılmasına adıyor. Bugün bütün Batı dünyası inovasyon ve inovasyon temelli ekonomi için onun yarattığı TRIZ yönteminden yararlanırken, o maalesef Bakü’de çoktan unutulmuş görünüyor.

Öyle ki, Rolls Royce, Ford, Daimler-Chrysler, Johnson&Johnson, Boeing, NASA, Hewlett Packard, Motorola, General Electric, Xeox, IBM, LG, Samsung, Intel, Procter and Gamble, Expedia ve Kodak gibi şirket ve kurumlar inovasyon ve yönetsel problemlerin çözümünde TRIZ yöntemini kullanmış ve kullanmaya devam eden şirket ve kurumlardan bazıları.

Altshuller, bir bilim insanı olmasının yanı sıra, mühendis, yenilikçi, yazar ve araştırmacı niteliklerini de taşıyan ilginç ve değerli bir insan. Altshuller, bilimsel çalışmalarının yanı sıra, Altov takma adıyla dönemin gazete ve dergilerinde bilim kurgu öyküleri de kaleme almıştır.

Altshuller 1950-1960’lı yıllarda yaklaşık 200.000 patent almış ürün üzerinde yaptığı araştırmalar sonucunda, patent yaratma süreçlerinde ortak ve benzer yollar olduğunu keşfetmiş ve bir algoritma geliştirmiştir.

TRIZ teorisinin önemli bir bölümü, sistem kalıplarını ortaya koymaya ayrılmıştır. Ve TRIZ’in en önemli amaçlarından biri, yeni sistemlerin icat edilmesine yönelik algoritmik bir yaklaşım geliştirilmesi ve mevcut sistemlerin rafine edilmesidir.

TRIZ, pratik bir metodoloji, araç setleri, bilgi tabanlı ve problem çözme için yenilikçi çözümler üretmek ile ilgili model tabanlı bir teknoloji içerir. TRIZ, Problem formülasyonu, sistem analizi, başarısızlık (arıza) analizi ve sistem geliştirme modelleri için tasarlanmıştır.

Altshuller, 1946 yılında Sovyet donanmasının Hazar denizi filosunda, buluşlar (Patent) departmanında çalışırken TRIZ’i geliştirmeye başlamış. Altshuller’in buradaki görevi, buluş önerilerinin hazırlanması, başlatılması, düzeltilmesi, belgelendirilmesi ve patent bürosuna başvurular hazırlanmasına yardımcı olmaktı.

Bu süre zarfında, problemde yer alan bir parametrenin iyileştirilmesinin diğer parametre üzerindeki negatif etkisini görerek, bu sorunun (çözümlenmemiş bir çelişki varsa), yaratıcı bir çözüm gerektirdiğini fark etti. Ve daha sonra bunları “Teknik Çelişkiler” olarak adlandırdı. Daha sonra, TRIZ olarak sonuçlanacak çalışmaları, 1950 yılında tutuklanıp Vorkuta Gulag çalışma kampında 25 yıla mahkûm olması ile yarıda kaldı.

Altshuller’in Stalin Rusya’sında tutuklanma öyküsü de ilginç. Şöyle ki, tutuklanma kararına, 1950 yılında Altshuller’in, SSCB’in de alınan bazı iktisadi kararların yanlış olduğu ve Sovyet ekonomisinin yaratıcılıktan uzaklaştığı konusunda, hem Stalin’e hem bazı bakanlara ve gazetelere gönderdiği bir mektup neden oldu. İşte bu mektup nedeniyle, Altshuller tutuklanarak V. Gulag çalışma kampına gönderildi.

Fakat 1953 yılında, Stalin’in ölümü ve ardından Khrushchev’in barışçıl politikaları (yüzlerce politik tutuklu Gulaq Çalışma Kamplarından Khrushchev döneminde serbest bırakıldılar) sonucu serbest kalarak tekrar Bakü’ye döndü.

Altshuller’in ilk makalesi ise Psikoloji ile ilgiliydi. Ve bu çalışma “On the Psychology of Inventive Creation” adlı ile 1956 yılında “Psikoloji Sorunları” dergisinde yayınlandı.

Altshuller’i yönetim bilimi açısından ilginç kılan bir başka yönü ve çalışması ise şudur.

Altshuller, zeki ve yaratıcı insanları, onlar iş başındayken (at organizational work) gözlemledi. Bu kişilerin düşüncelerindeki kalıpları ortaya çıkarmaya çalıştı. Ve “Yetenekli Düşünmeyi” modellemek için düşünce araçlarını ve tekniklerini geliştirdi.

Bu araçlar arasında, “Akıllı Küçük Kişiler”, “Zaman ve Ölçekte Düşünme” veya “Yetenekli Düşünce Ekranları” bulunmaktadır. Altshuller, 1971 yılında Sovyet yönetimini TRIZ Enstitüsünün (TRIZ Araştırma Laboratuvarı) kurulması için ikna etti ve TRIZ Enstitüsünün başkanı seçildi. Bu laboratuvar aynı zamanda bir kuluçka merkezi (Incubator Center) olarak ta faaliyet göstermekteydi. Ve takip eden yıllarda SSCB bütün büyük kentlerinde diğer TRIZ enstitüleri kuruldu.

1986’dan itibaren Altshuller’in dikkati teknik TRIZ’den uzaklaştı ve bireysel yaratıcılığın gelişimini araştırmaya başladı. Çeşitli okullarda denenmekte olan, “Çocuklar için TRIZ”’in bir versiyonunu geliştirdi.1989 yılında TRIZ Derneği kuruldu ve Altshuller derneğin başkanı seçildi.

SSCB kapalı yapısı bu dönemde TRIZ gibi önemli bir çalışmanın dünyada tanınmasını engelliyordu. Fakat soğuk savaşın sone ermesiyle, eski SSCB den gelen göç dalgaları TRIZ’i diğer ülkelere de taşıdı. TRIZ hızla batı dünyasının çok ilgisini çekti ve 1995 yılında TRIZ Araştırmaları Enstitüsü Boston, ABD’de kuruldu. Ve ardından, İngiltere, Kore, Almanya, İsrail, Japonya gibi ülkelere de geniş ilgi ve uygulama alanı buldu. İlk Avrupa TRIZ Enstitusü (The European TRIZ Association, ETRIA) 2000 yılında Almanya merkezli olarak kuruldu.

Şimdi tekrar yazımın başına dönersek, G. Altshuller gibi büyük bir bilim adamı ve onun yarattığı TRIZ teorisi, yaratıldığı coğrafya da (Bakü’de) maalesef çoktan unutulmuş görünüyor.

Yaratıcılıktan, inovasyondan, inovasyon temelli yeni ekonomiden söz ettiğimiz bu çağda Altshuller’e ve onun TRIZ yöntemine ne kadar çok ihtiyaç duyduğumuz kuşkusuz çok açık.

Ben de, son birkaç yılını Bakü’de geçirmiş bir bilim insanı ve bir yönetici olarak Bakü’de tekrar TRIZ Enstitüsü’nün açılmasını, TRIZ eğitimlerinin hem bu enstitüde hem de üniversitelerde yeniden verilmeye başlamasını, Bakü’de uluslararası TRIZ konferanslarının düzenlenmesini, Bakü’de bir “Altshuller Müzesi” kurulmasını ve böylece Altshuller ve TRIZ ile Bakü kent markasının ilişkilendirilmesini çok arzu ediyorum.

Bu süreç ile ilgili kişisel girişimlerimi ise bir başka yazıda anlatacağım.

ALİ B. KUTVAN

fig200_01.jpg